Eğitim Fakültesi · Türkçe Öğretmenliği · Lisans
Dersin Amacı
Dil bilgisi ve ses bilgisine ilişkin temel kavram ve terimleri kavramak; Türkçenin ses özelliklerini ve ses dizimini incelemek; Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özelliklerini, ses değişmelerini ve ses olaylarını kuramsal bilgiler doğrultusunda çözümlemek; edinilen bilgileri çeşitli dil verileri üzerinde uygulayarak ses bilgisi ve ses olaylarına ilişkin çözümleme becerilerini geliştirmek.
Ders İçeriği
Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri; sesler (ünlü ve ünsüzler), ünlü ve ünsüzlerin özellikleri; ses uyumları (ünlü uyumu, ünsüz uyumu); ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri (darlaşma, yuvarlaklaşma, benzeşme, ayrışma, türeme, düşme, ötümlüleşme, ötümsüzleşme, kaynaşma, ünlü çatışması, ikizleşme), kaynaştırma ünsüzleri, bağlantı ünlüsü; parçalarüstü sesbirimler.
Zorunlu Kaynaklar
Boz, E. (2024). Türkiye Türkçesi-I: Sesbilgisi. Ankara: Gazi Kitabevi.
Karaağaç, G. (2019). Türkçenin Ses Bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
Önerilen Kaynaklar
Ergin, M. (2023). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yay.
Demir, N. & Yılmaz, E. (2011). Türkçe Ses Bilgisi. TC Anadolu Üniversitesi Yayını. (No: 2362)
Eker, S. (2008). Çağdaş Türk Dili. Ankara: Grafiker Yayınları.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Metinler üzerinde ses bilgisi çözümlemeleri yapar.
- Türk dilinin ses özelliklerini ayırt eder.
- Türkçenin ünlü ve ünsüz seslerini çeşitli özellikleri bakımından sınıflandırır.
- Türkçenin ses bilgisini öğrenip anadilini daha iyi anlar ve anadiline hakim olarak bilim ve bilgiyi daha iyi kullanır.
- Türkiye Türkçesinde görülen ses olaylarını açıklar; ses, ünlü, ünsüz, ses değişmesi, düşmesi ve türemesini örnek uygulamalar üzerinde yapar.
- Vurgu, tonlama gibi ses bilgisel konuları detaylı olarak öğrenir. Ses bilgisinin diğer çalışma alanları ile ile ilişkisi hakkında bilgi sahibi olur. Gerektiğinde disiplinler arası çalışma yapabilir.
- Ses bilgisine ilişkin temel kavram ve terimleri açıklar.
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 15 | 2 | 30 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 0 | 0 | 0 |
| Ara Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Kısa Sınav | 15 | 1 | 15 |
| Ödev | 0 | 0 | 0 |
| Uygulama | 0 | 0 | 0 |
| Final | 1 | 1 | 1 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Ders izlencesinin sunumu. İşleyiş ve kaynaklar hakkında bilgi. | . |
| 2 | Dil bilgisi, dil bilgisinin alt bölümleri, ses bilimi, ses bilgisi, sesbirim, ses | Türk Dil Bilgisi (ss. 9-12) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 28-57) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 104-113) |
| 3 | Sesler (ünlü ve ünsüzler), Türkçede ünlüler, ünlülerin özellikleri Ses Uyumları / Ünlü ünlü uyumu / kalınlık-incelik, düzlük- yuvarlaklık uyumu | Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 63-70) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 41-48) Türkçe Ses ve Biçim Bilgisi (ss. 55-81) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 85-91) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 117-119) |
| 4 | Türkçede ünsüzler, ünsüzlerin özellikleri Ses uyumları / ünsüz uyumu / tonlu-tonsuz uyumu | Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 70-73) Türkçenin Ses Bilgisi (31-41) Türkçe Ses ve Biçimbilgisi (117-130) Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 91-94) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 119-121) |
| 5 | Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri | Türk Dil Bilgisi (ss. 55-78) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 73-85) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 121-133) |
| 6 | Ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri, ses değişmeleri ve ses olaylarının nedenleri | Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık |
| 7 | Ünlü-ünsüz uyumu,Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri ve ses değişmeleriyle ilgili uygulamalar | .Türk Dil Bilgisi (ss. 55-78) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 73-85) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 121-133) |
| 8 | Ara sınav | . |
| 9 | Ünlü türemesi, Ünlü düşmesi, Ünlü benzeşmesi (Dil benzeşmesi- dudak benzeşmesi) | Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık |
| 10 | Ön - art damaksıllaşma; ünlü yuvarlaklaşması, ünlü düzleşmesi, ünlü daralması, ünlü genişlemesi, ünlü kısalması, ünlü uzaması, bağlantı ünlüsü | Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık |
| 11 | Ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması (ötümlüleşme-tonluluşma), ünsüz sertleşmesi (ötümsüzleşme - tonsuzlaşma), akıcılaşma, sızıcılaşma, patlayıcılaşma, ağızsıllaşma, dudaksıllaşma | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 12 | Büzülme, göçüşme, bozma, bulaşma, kaynaşma, çekimlik değişme, eksiltme, ikizleşme, nöbetleşme, örnekseme, kakafoni, aykırılaşma, tekleşme, hece yutumu | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 13 | Parçalarüstü sesbirimler, vurgu (sözcük vurgusu, cümle vurgusu) tonlama, durak, kavşak, ezgi, ulama | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 14 | Ses olaylarıyla ilgili metin çözümlemeleri | Kaynaklardan kalınan yerden devam edilecek |
| 15 | Final Sınavı | . |
| 16 | . | . |