SHZ 305 - İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet

İnsan haklarının tarihsel, felsefi ve hukuksal temellerini sosyal hizmet perspektifiyle birleştirmek ve öğrencilerin hak temelli sosyal hizmet yaklaşımını kavrayarak uygulama becerilerini geliştirmelerini sağlamaktır. İnsan hakları; yalnızca hukuki normlar bütünü değil, insan onurunu koruyan, sosyal adaleti destekleyen ve birey–toplum ilişkisini düzenleyen evrensel değerler olarak ele alınacaktır.

Dersin özgün yönü, sosyal hizmet uygulamalarında “hak temellilik”, “lütuf temellilik” ve “vecibe (yükümlülük) temellilik” yaklaşımlarını tartışmaya açmasıdır. Öğrenciler, bu üç yaklaşım arasındaki farklılıkları kavrayarak, insan haklarının bireylere bahşedilen bir ayrıcalık ya da devletin lütfu değil, doğuştan sahip olunan ve korunması zorunlu haklar olduğu bilincini geliştireceklerdir. Bu çerçevede sosyal hizmetin hak temelli, etik ve eklektik yapısı vurgulanacaktır.

Ayrıca ders; sanayileşme, dijitalleşme ve küreselleşmenin insan yaşamı üzerindeki dönüştürücü etkilerini ele almakta; bireyin mikro (bireysel), mezzo (aile ve topluluk) ve makro (ulusal ve uluslararası) düzeylerde hak ihlallerine maruz kalış biçimlerini değerlendirmektedir.

Günümüzde giderek önem kazanan göç ve mülteci krizleri, iklim değişikliğinin doğurduğu adalet sorunları, pandemi sonrası eşitsizlikler, yaşlılık ve kırılgan grupların korunması, dijitalleşme ve yapay zekâ çağında mahremiyet, etik ve veri güvenliği konuları dersin güncel odak noktaları arasındadır. Böylece öğrenciler, insan haklarını hem teorik hem de pratik bağlamda ele alarak sosyal hizmet mesleğinde hak temelli bir yaklaşımı içselleştireceklerdir.

Bu dersin içeriği; insan haklarının insanlık tarihi boyunca geçirdiği gelişim süreçlerini ve bu süreçlerin sosyal hizmet mesleği ile olan bağını kapsamaktadır. İnsan hakları kavramı, Eko-Sistem yaklaşımı çerçevesinde ele alınacak; insanın mikro (birey), mezzo (aile ve topluluk) ve makro (ulusal ve uluslararası) düzeylerde haklarla ilişkisi tartışılacaktır.

Özellikle “hak temellilik”, “lütuf temellilik” ve “vecibe temellilik” yaklaşımları, sosyal hizmet uygulamalarında birey, aile ve toplum düzeyindeki farklı yansımalarıyla değerlendirilecektir. Bu bağlamda sosyal hizmet uzmanlarının insan merkezli, eklektik ve hak odaklı bir bakış açısı geliştirmesi amaçlanmaktadır.

Ders kapsamında; evrensel temel insan hakları belgeleri, anayasa ve yasalar, ulusal ve uluslararası sözleşmeler incelenecek; BM, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, UNHCR, UNICEF ve Avrupa Birliği gibi kurumların insan hakları bağlamındaki rolü tartışılacaktır.

Bunun yanı sıra, güncel küresel gelişmeler ışığında göç ve mülteci krizleri, iklim değişikliğinin yol açtığı adalet sorunları, pandemi sonrası eşitsizlikler, yaşlılık ve kırılgan grupların korunması, dijitalleşme ve yapay zekâ çağında mahremiyet, etik ve veri güvenliği gibi konular dersin önemli içerikleri arasında yer alacaktır. Böylece öğrenciler, insan haklarını yalnızca teorik bir normlar bütünü olarak değil; aynı zamanda sosyal hizmet uygulamalarında ekosistem yaklaşımıyla bütüncül bir çerçeve sunan dinamik bir alan olarak kavrayacaklardır.

·     Albayrak, H., Selçuk, O., Kelebek Küçükarslan, G., & Ceylan, G. (2026). “Access gaps as drivers of vulnerability”—Access to social services for refugees through the lens of vulnerability: An intersectional analysis in Türkiye. The British Journal of Social Work, bcag100. https://doi.org/10.1093/bjsw/bcag100

·     Canatan, K. (2014). İnsan fenomeni: İnsan doğası hakkında dinî ve felsefi soruşturmalar. Açılım Kitap.

·     Carvalho, M. I., & Albuquerque, C. (2025). Human rights-based social work perspective, ethics, and practice: An exploratory literature review. Journal of Human Rights and Social Work, 10, 647–661. https://doi.org/10.1007/s41134-025-00393-9

·     Çoban Kaynak, R. (2017). Sosyal adalet, eşitlik ve sosyal hizmet. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(4), 252–260.

·     Gedik, M. (2020). Sosyal hizmetlerde hak temelli yaklaşım. Çekmece İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 8(16), 28–57.

·     Gedik, M. (2021). AHSEN sosyal hizmet modeli: İslâmî sosyal hizmet yaklaşımı. Efe Akademi Yayınları.

·     Gómez-Ciriano, E. J., Martínez-Herrero, I., & Cummins, I. (Eds.). (2026). Human rights in social work: Key themes for an emerging paradigm in education, practice and research. Policy Press. https://doi.org/10.56687/9781447374145

·     Güngör, F. (2016). İnsan hakları ve sosyal hizmet. İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi.

·     Güngör, F. (2019). Hakkın elinden tutmak: İnsan haklarını yeniden düşünmek. Nobel Akademik Yayıncılık.

·     Ife, J. (2017). İnsan hakları ve sosyal hizmet: Hak temelli bir uygulamaya doğru. Nika Yayınevi.

·     Ife, J. (2021). Human rights and social work: Towards rights-based practice (4th ed.). Cambridge University Press.

·     Teater, B. (2015). Sosyal hizmet kuram ve yöntemleri: Uygulama için bir giriş. Nika Yayınevi.

·     Thompson, N. (2016). Kuram ve uygulamada sosyal hizmeti anlamak (3. bs.; B. Yıldırım, Çev.). Dipnot Yayınları.

·     United Nations. (1994). Human rights and social work: A manual for schools of social work and the social work profession. United Nations Centre for Human Rights.

Zengin, O., & Altındağ, Ö. (2016). Bir insan hakları mesleği olarak sosyal hizmet. Toplum ve Sosyal Hizmet, 27(1), 179–190.

·     Acar, H., Negiz, N., & Akman, E. (2013). Sosyal politika ve kamu yönetimi bileşenleriyle sosyal hizmet: Temelleri ve uygulama alanları. Maya Akademi.

·     Akkuş, P., & Başpınar Aktükün, Ö. (2014). Sosyal hizmet ve öteki: Disiplinlerarası bir yaklaşım. Bağlam Yayınları.

·     Armağan, S. (2015). İslâm hukukunda temel hak ve hürriyetler. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

·     Duran, R. (2026). Social workers’ concerns about artificial intelligence: The mediating role of ethics and innovation. Journal of Social Work. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/14680173261435140

·     Hammarberg, T. (2012). Avrupa’da insan hakları. İletişim Yayınları.

·     Kaffrell-Lindahl, A. (2025). Social work and climate change: The split between the personal and the professional. European Journal of Social Work, 32–44. https://doi.org/10.1080/2156857X.2025.2499603

·     Köse, S. (2018). İslam hukukunda hakkın kötüye kullanılması. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi Yayınları.

·     Muzaffar, C. (2004). İnsan hak(sızlık)ları: İnsan haklarını yeniden düşünmek. Pınar Yayınları.

·     Şahin Taşğın, N. (2017). Yoksulluk, insan hakları ve sosyal hizmetler. Nika Yayınevi.

·     Thornicroft, G. (2014). Toplumun reddettiği: Ruhsal hastalığı olan insanlara karşı ayrımcılık. Şizofreni Dernekleri Federasyonu

“SHZ 305 / İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet” dersi, teorik bilgi aktarımının yanı sıra uygulamalı çalışmalar, öğrenci katılımı ve ödevler yoluyla yürütülecektir. 9.–14. haftalar arasında öğrenciler, ders kapsamında belirlenen ödev konuları üzerinde bireysel ve/veya grup çalışmaları gerçekleştirecek; ilgili haftalardaki dersler bu çalışmaların sunumu, tartışılması ve değerlendirilmesiyle desteklenecektir. Ödev konuları 1. hafta gerçekleştirilecek ders oturumunda öğrencilerle paylaşılacak ve grup dağılımları bu süreçte belirlenecektir.

Her hafta için belirtilen “Ön Hazırlık” çalışmaları kapsamında öğrencilerden ilgili literatürü taramaları ve güncel insan hakları belgelerini incelemeleri beklenmektedir. Bu kapsamda Birleşmiş Milletler (BM) raporları, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararları, UNHCR ve UNICEF belgeleri, TBMM politika ve mevzuat dokümanları ile konuya ilişkin diğer ulusal ve uluslararası kaynaklardan yararlanılacaktır. Öğrencilerin haftalık derslere bu kaynaklar doğrultusunda ön hazırlık yaparak katılmaları beklenmektedir.

Ders kapsamında kullanılan sunumlar, ders materyalleri ve tamamlayıcı kaynaklar, Kampüs Bilgi Sistemi (KBS) üzerinden “Materyal” bölümünde öğrencilerin erişimine sunulacaktır.

Derse en az %70 devam zorunluluğu bulunmaktadır. Öğrencilerin derslere düzenli ve etkin katılımı öğrenme sürecinin bir parçası olarak değerlendirilecek; devam koşulunu sağlamayan öğrenciler hakkında ilgili üniversite mevzuatı ve ders değerlendirme esasları uygulanacaktır.

Derslere Katılıma İlişkin Hatırlatmalar:

• Bu derste en az %70 devam/katılım zorunluluğu bulunmaktadır.

• Ara sınav dönemine kadar (8. hafta):

• Katılım oranı %70’in altında kalan öğrencilerin ders başarı notundan %15 oranında kesinti yapılacaktır.
• Katılım oranı %50’nin altında kalan öğrenciler devam ve katılım açısından yetersiz kabul edilecek ve geçerli bir dönem başarı notu alamayacaktır.

• Final sınavı dönemine kadar (16. hafta):

• Toplam katılım oranı %70’in altında kalan öğrenciler final sınavına alınmayacak ve ders kapsamında hazırladıkları ödevler değerlendirmeye alınmayacaktır.
• Grup ödevine katılım, dersin devam koşulunun yerine getirilmesi açısından tek başına yeterli değildir. Her öğrencinin devam ve katılım durumu bireysel olarak değerlendirilecektir.

• Öğrencilerin her hafta için belirlenen “Ön Hazırlık” konularını inceleyerek derse hazırlıklı gelmeleri beklenmektedir. Bu kapsamda öğrencilerden ilgili akademik literatürü taramaları ve güncel ulusal ve uluslararası rapor, belge ve diğer kaynakları incelemeleri beklenmektedir.

Ödevlere İlişkin Kurallar

• Ders kapsamında bireysel ve/veya grup ödevleri hazırlanacaktır. Grup çalışmalarında öğrencilerin bireysel katkı düzeyleri dikkate alınarak farklı notlandırma yapılabilir.

• Ara sınav (vize) değerlendirmesi kapsamında, bireysel veya grup ödevleri Word dosyası formatında dijital olarak teslim edilecektir.

• Final değerlendirmesi kapsamında, hazırlanan çalışmalar PowerPoint sunumu şeklinde sınıf ortamında sunulacaktır.

• Ödevler esas olarak dijital ortamda teslim edilecektir. Basılı kopya talep edilmesi hâlinde öğrenciler ders sorumlusu tarafından ayrıca bilgilendirilecektir.

• Ödevlerin hazırlanmasında İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi (İZÜ) Tez Yazım Kılavuzu’nda belirtilen akademik yazım, kaynak gösterme ve biçimsel kurallar esas alınacaktır.

İntihal ve Akademik Etik

• Teslim edilen tüm ödevler Turnitin benzerlik tespit sistemi aracılığıyla kontrol edilecektir.

• Benzerlik oranı %20’nin altında olan çalışmalar, diğer akademik ve biçimsel koşulları da sağlamaları hâlinde değerlendirmeye alınacaktır.

• Benzerlik oranı %20’nin üzerinde olan çalışmalarda, benzerliğin niteliği ve kapsamı dikkate alınarak not kesintisi uygulanabilecektir.

• Öğrencilerin akademik dürüstlük, doğru atıf ve kaynak gösterme ilkelerine uymaları beklenmektedir.

• İntihal ve benzerlik değerlendirmesi konusunda ayrıntılı bilgi için ders kapsamında belirtilen “İntihal Değerlendirme Videosu” incelenebilir.

İntihal Değerlendirme Videosu