Lisansüstü Eğitim Enstitüsü · Türk Dili ve Edebiyatı · Lisansüstü
Dersin Amacı
Türk dilinin yazılı ve sözlü kaynaklarını inceleme yoluyla hazma kurallarını günlük hayatta kullanma alışkanlığı kazandırmak; Türkçeyi, sözlü ve yazılı anlatımda bütün kuralları ve incelikleriyle kullanma becerisi geliştirmek; farklı türlerde özgün eserler üretme kabiliyeti geliştirmek; fikir üretme, yorum getirme kapasitesini arttırmak.
Ders İçeriği
Çeşitli yazılı kaynaklar üzerinde incelemeler yapar. Alan bilgilerini eğitim öğretim amacına yönelik olarak kullanabilir. Yazılı ve sözlü kaynaklardaki genel anlatım bozukluklarını giderir. Kaynaklarını yazım ve noktalama kurallarına uygun olarak oluşturur.
Zorunlu Kaynaklar
KİTAP
ADALI Oya, Etkileşimli ve Eleştirel Okuma Teknikleri. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2010.
AKSAN Doğan, Anlambilim Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. 5. Baskı. Ankara: Engin Yayınevi, 2009.
AKSAN Doğan, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. 3. Cilt. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 439/3, 1990.
AKSAN Doğan, Şiir Dili ve Türk Şiir Dili. Ankara, Bilgi Yayınevi, 2013.
AKSAN Doğan, Türkçenin Sözvarlığı Türk Dilinin Sözcükbilimiyle İlgili Gözlemler, Saptamalar. 4. Baskı. Ankara: Engin Yayınevi.
DOĞAN Gürkan, Anlamlandırma Süreçleri, Kesit Yayınları, 2015.
GÜNAY Doğan, Metin Bilgisi, İstanbul: Multilingual Yayınları, 2007.
GÜNAY Doğan, Söylem Çözümlemesi, Papatya Bilim, 2019.
KILIÇ Veysel, Anlambilime Giriş. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2007.
KILIÇ Veysel, Anlambilime Giriş. İstanbul: Papatya Yayıncılık, 2007.
KIRAN Z. ve KIRAN A. E., Yazınsal Okuma Süreçleri, Ankara: Seçkin Yayınları, 2007.
ÖZDEMİR Emin, Eleştirel Okuma. Bilgi Yay, 2007.
ÖZÜDOĞRU Murat, Eleştirel Söylemden Eleştirel Okumaya. Anı Yayıncılık, 2016.
UZUN L. S., “Metindilbilim: Temel İlke ve Kavramlar. ” Genel Dilbilim – II. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını, No. 2429, Açıköğretim Fakültesi Yayını, No. 1410. Ed. A. Sumru Özsoy, Zeynep Erk Emeksiz, 2013.
UZUN L. S., Orhon Yazıtlarının Metindilbilimsel Yapısı, Ankara: Simurg Yayınları, 1995.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Eksilti ya da Sıfır Tekrar”, Dil Yazıları, Ankara: Akçağ Yayınları, 2002, s. 111-121.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Metin İncelemelerinde Eksilti- Eksiklik Ayrımı”, Dil Araştırmaları, Bursa: Sentez Yayıncılık, 2014, ss. 43-49.
DERGİ
AŞKIN BALCI Hülya, “Karşılaştırmalı ve Kültürlerarası Edimbilim” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi Cilt: 10 Sayı: 52 Volume: 10, 2017, Issue: 52.
AŞKIN BALCI Hülya, “Metindilbilim Açısından Bir Çözümleme” Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 21: 2006, ss. 191-204.
AYDIN Hasene, ‘“Dilde En Az Çaba İlkesi” Üzerine”, Uludağ Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Bursa Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Bilimler Dergisi, 1 (1): 2011, ss. 1-6.
AYDIN Hasene, “Dilde Sıfır Birim ve Sıfır Biçimbirimin Kullanımı”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/2 Spring 2012, ss.169-181.
BÖLÜKBAŞ Fatma, “Metindilbilimsel Çözümleme: Muzaffer İzgü’nün Yedi Uyurlar Öyküsü” Folklor/Edebiyat, cilt: 16, sayı: 63, 2010, ss. 99-116.
DİLİDÜZGÜN Şükran, "Türkçe Öğretiminde Haber Metinleri - Metin Yapısı Bağlamında Etkinlik Oluşturma". Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2(3), 2014, ss. 89-100.
ELYILDIRIM, Selma, “Ömer Seyfettin Öykülerinde Artgönderim Kullanımı” A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 36, 2008, ss. 121-146.
GÖKÇE B., “Kanıtlayıcı Metinlerin Metin Dilbilimi Açısından Çözümlenmesi: “Bilgisayar Yalnızlığı” Örneği” International Journal of Language Education and Teaching Volume 1, 2013, ss. 10-34.
GÖKÇE B., “Reşat Nuri Güntekin’in “Aşk Mektupları” Adlı Öyküsüne Metin Dilbilimsel Bir Yaklaşım”, Turkish Studies 9(3), 2014, ss. 725-743.
GÜRGÜN H., “Metindilbilimsel Yöntem İle Çözümlenen Sait Faik’in Dülger Balığının Ölümü’nde İnsanın Doğaya Tahakkümü ve Ötekileştirilmesi”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(4), 2016, ss. 1841-1882.
İLKNUR K., “Mustafa Balbay’ın Seçilen Makalelerinin Metindilbilim Açısından Bir Çözümlemesi” Sakarya University Journal of Education, 7(1), 2017, ss. 209-222.
KARASAKALOĞLU N. ve BULUT B., "Kurmaca Metinlerin Eleştirel Okuma Becerisini Geliştirme Aracı Olarak Kullanılması". Buca Eğitim Fakültesi Dergisi 33, 2012, ss. 95-106.
KARPUZ H. Ö. ve AKÇATAŞ A., “Metinde Anlam Bağları Üzerine” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı: 18, 2001, ss. 37-47.
KOCAMAN A., “Edimbilim Üzerine (Değişik Metinlerden Seçmeler)” İçinde: Dilbilim Araştırmaları, 1996, ss. 11-37.
KURTUL Kamil, “Metindilbilimin Çeviri Öğretimine Yansımaları”, Dil Dergisi, Sayı: 163, 2014, ss.19-35.
ÖZKAN Bülent, “Metindilbilimi, Metindilbilimsel Bağdaşıklık ve Haldun Taner’in “Onikiye Bir Var” Adlı Öyküsünde Metindilbilimsel Bağdaşıklık Görünümleri” Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13/1 2004, ss. 167-182.
TANRIKULU F., "Propaganda tekniği olarak tekrarın haber metinlerinde kullanımı", Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(36), 2020.
ÜSTÜNOVA Kerime “Dil İncelemelerinde Anlam Bağının Gereği” Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 2, S. 2, 2001, ss. 107-115.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Cümle Çözümlemelerinde Yüzey Yapı - Derin Yapı İlişkileri”, Türk Dili, Dil ve Edebiyat Dergisi, Ankara: TDK Yayınları, S. 563, 1998, ss. 398-406.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Cümleden Büyük Birimler”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, C. II, S. 600, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2001, ss. 786-797.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Cümleler Arası Anlam ve Biçim Bağı Sağlayan Öğeler”, Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. Özel Sayı, 2000, ss. 135-145.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Dede Korkut Destanları ve Sentaktik Paralelizmde Eksiltili yapıların Rolü”, TDAY- Belleten 1998/I, Ankara: TDK Yayınları: 793, 2004, ss. 161-169.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Dede Korkut Destanlarında Aralıklı İkilemeler”, Türk Dili, Dil ve Edebiyat Dergisi, Ankara: TDK Yayınları, S. 557, 1998, ss. 464-470.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Dede Korkut Destanlarında Üçlemeler, Dörtlemeler, Beşlemeler”, Ankara: TDTK AKM Bilge Dergisi Yaz / 13, 1997, ss. 20-25.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Dil Bilgisi Çalışmalarında Dilin Dizge Oluşunun İzleri”, TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, Yıl:6, Sayı:14, 2018, ss. 1-13.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Eksilti ya da Sıfır Tekrar”, Bursa: Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları Sosyal Bilimler Dergisi, S. I, C. 1, Yıl: 1, 1999, ss. 93-105.
ÜSTÜNOVA Kerime, “En Büyük Dil Birimi Cümle midir?” Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, C. I, S. 590, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2001, ss. 181-185.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Türkiye Türkçesinde Üçlemeler” Manisa: Celâl Bayar Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 1, 1997b, ss. 356-363.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Yüzey Yapı - Derin Yapı Kavramları Üzerine”, Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları, Volume 5/4, 2010, ss. 697-704.
BİLDİRİ
COŞKUN Eyyup, “İlköğretim Öğrencilerinin Öyküleyici Anlatımlarında Metin Tutarlılığı”, Mersin: XXI. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri, 2007.
UZUN L. S., “Öğrencilerin Yazılı Anlatım Sürecindeki Metinleştirme Sorunları”, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri. Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi, 2006, ss.693-701.
ÜSTÜNOVA Kerime, “Metin İncelemelerinde Eksilti-Eksiklik Ayrımı”, Kırcaali: V. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri, Bilkent Üniversitesi-Sofya Devlet Üniversitesi, 2010, ss. 63-69.
YILMAZ Engin ve JAHİÇ Nadira, “Vire” Hikâyesi Üzerine Metin Dilbilimsel Bir İnceleme” Marmara Üniversitesi, V. Uluslararası Dil, Yazın, Deyişbilim Sempozyum Bildirisi, 2005.
TEZ
AYDIN Hasene, Oktay Akbal’ın Hayri Bey’li Üsküdar Adlı Öyküsünde Cümleler Arası Anlam İlişkileri, (Yüksek Lisans Tezi), Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
ERDEN Nazife Burcu, Türkçe Dersinde Çağrışımın Kullanımı İle İlgili Gereklilikler ve Öneriler, (Yüksek Lisans Tezi), Ankara: Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Türkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı, 2011.
OTAN Demet, Türkçede İkna Söylemi: Sözbilimsel Soruların Söylemedimbilimsel İşlevleri, (Doktora Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.
ÜSTÜNOVA Kerime, Dede Korkut Destanları ve Cümleden Büyük Birlikler, İstanbul: Alfa Yayınları, 380 sayfa (Doktora tezinin kısaltılmış baskısı), 1998.
Önerilen Kaynaklar
Açıklamalar
Doğan Aksan, "Şiir Dili ve Türk Şiir Dili" kitabı sunumu
Çalışmak istenen alanla ilgili makale yazımı
Kurallar
Doğan Aksan, "Şiir Dili ve Türk Şiir Dili" kitabı öğrenciler arasında paylaştırılıp öğrenciler tarafından sunulacak.
Çalışmak istenen alanla ilgili derste öğrenilen yöntem ve teknikler göz önüne alınarak özgün bir makale yazılıp derste incelenecek.
Yazılan makaleler üstünden yazım ve noktalama işaretleri uygulamaları çalışmaları yapılacak.
Hatalı bir metnin düzeltilmesi çalışmaları yapılacak.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Türkçenin dil ve kullanım özelliklerini bilim, sanat ve kültür dili düzeyinde öğrenmenin bireyin yaşamındaki rolünü ayırt eder.
- Farklı türlerde özgün eserler üretme becerisini yazmaya nasıl uygulayacağını bilir.
- Genel anlatım bozukluklarını giderme becerisi geliştirir.
- Fikir üretme, yorum getirme kapasitesi geliştirme yollarını açıklar.
- Düşündüklerini de bir plan dahilinde ifade etmek için stratejiler uygular.
- Alan bilgilerini eğitim öğretim amacına yönelik uygulayacağı dokümanlar hazırlar.
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 16 | 3 | 48 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 16 | 3 | 48 |
| Ara Sınav | 1 | 1 | 1 |
| Kısa Sınav | 0 | 0 | 0 |
| Ödev | 0 | 0 | 0 |
| Uygulama | 16 | 5 | 80 |
| Final | 1 | 1 | 1 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Yazılı ve sözlü kaynaklara genel bakış | Ders için önerilen kaynakların temini ve okunmaya başlanması. |
| 2 | Sözlü kaynaklar: atasözleri, deyimler, özdeyişler, yansıma sözcükler, ikilemeler, kavramlaştırma | Doğan Aksan, Türkçenin Sözvarlığı Türk Dilinin Sözcükbilimiyle İlgili Gözlemler, Saptamalar Doğan Aksan, Anlambilim Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi |
| 3 | Kavram alanı: temel söz varlığında tasarımlar, duygu değeri, çağrışım, aktarmalar, özelleşme, genelleşme, kapsamlayış / komşuluk, eksiltme, örtmece, mecazlaşma | Doğan Aksan, Türkçenin Sözvarlığı Türk Dilinin Sözcükbilimiyle İlgili Gözlemler, Saptamalar Doğan Aksan, Anlambilim Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi |
| 4 | Yazılı kaynaklar: genel bilgiler (şekil, dış yapı - iç yapı) | Aşkın Balcı, Metindilbilim Açısından Bir Çözümleme Kurtul, Metindilbilimin Çeviri Öğretimine Yansımaları |
| 5 | Yazılı kaynaklarda metin içi bağdaşıklık ve tutarlılığı sağlama araçları, giriş ve sonuç tümceleri arasında bağlantıyı kurma, paragraf, paragrafta bütünlük, cümleler arası bağlantı ögeleri (art gönderim, ön gönderim) | Özkan, Metindilbilimi, Metindilbilimsel Bağdaşıklık ve Haldun Taner’in “Onikiye Bir Var” Adlı Öyküsünde Metindilbilimsel Bağdaşıklık Görünümleri Karpuz ve Akçataş, Metinde Anlam Bağları Üzerine Bölükbaş, Metindilbilimsel Çözümleme: Muzaffer İzgü’nün Yedi Uyurlar Öyküsü |
| 6 | Yaratıcı kurgusal ögeler içeren yazılı kaynaklar: Öykü türünde iletiyi bulma, açma, değerlendirme, olay örgüsünü belirleme, uzam, zaman, anlatıcı ve kurmaca kişiler, anlatım biçimleri (öyküleyici, betimleyici) | Sait Faik Abasıyanık- Hişt Hişt Orhan Pamuk - Hasan Memduh Şevket Esendal - Hayat Ne Tatlı |
| 7 | Şiir - iletiyi bulma, açma, değerlendirme, ana duyguyu bulma, şiir türünde yararlanılan yazım teknikleri, imge, sapma, bağdaştırma | Doğan Aksan, "Şiir Dili ve Türk Şiir Dili" kitabı öğrenciler arasında paylaştırılıp öğrenciler tarafından sunulacak. Behçet Necatigil- Gizli Sevda, Kar Kar Fazıl Hüsnü Dağlarca - Kızılırmak Kıyıları Cahit Külebi - Yurdum Metin Altıok- Kanadı Kırık Bir Akşam |
| 8 | Ara Sınav | . |
| 9 | Roman - söylem ve bağlam, Söz-Eylem Kuramı, İşbirliği İlkesi (nicelik, nitelik, bağıntı, tarz ilkesi), Sezdirim Kuramı, Nezaket Kuramı, Duygu ve Düşünce Anlatımı ile Edim-bilimi Yöntemlerinin Bağlantısı | Adalet Ağaoğlu - Ölmeye Yatmak |
| 10 | Kurmaca olmayan yazılı kaynaklar: metin türleri ve retorik özellikleri, metin düzenleyicileri, bakış açısı, iletiyi bulma, açma ve geliştirme, dil örüntüsü, anlatım biçimleri, düşünceyi geliştirme yöntemleri | Murat Özüdoğru, Eleştirel Söylemden Eleştirel Okumaya Emin Özdemir, Eleştirel Okuma Oya Adalı, Etkileşimli ve Eleştirel Okuma Teknikleri |
| 11 | Kurmaca olmayan yazılı kaynaklar: metin türleri ve retorik özellikleri, metin düzenleyicileri, bakış açısı, iletiyi bulma, açma ve geliştirme, dil örüntüsü, anlatım biçimleri, düşünceyi geliştirme yöntemleri | Murat Özüdoğru, Eleştirel Söylemden Eleştirel Okumaya Emin Özdemir, Eleştirel Okuma Oya Adalı, Etkileşimli ve Eleştirel Okuma Teknikleri |
| 12 | Düşünce ve bilgi aktaran yazılı kaynaklar; köşe yazısı, makale, eleştiri, deneme, günlük, gezi yazısı, mektup, röportaj, sohbet, yaşam öyküsü, haber metni - Kaynakların giriş, gelişme ve sonuç bölümleri üzerine çalışma, metin düzenleme teknikleri, iletiyi açma ve geliştirme, ana fikir ve yardımcı düşüncelerden uzaklaşmama. | Otan, Türkçede İkna Söylemi: Sözbilimsel Soruların Söylemedimbilimsel İşlevleri |
| 13 | Haber metni - haber metni yazarken artalan bilgisinin önemi, türe özgü yazım teknikleri: tekrar, abartma, dışlama, hızlandırma, geciktirme | Dilidüzgün, Türkçe Öğretiminde Haber Metinleri - Metin Yapısı Bağlamında Etkinlik Oluşturma Tanrıkulu, Propaganda tekniği olarak tekrarın haber metinlerinde kullanımı |
| 14 | Resmî yazışma kaynakları; dilekçe, rapor, tutanak, karar, iş mektupları, ilan, iç yazışma - Kaynakların giriş, gelişme ve sonuç bölümleri üzerine çalışma, kaynakların şekil özellikleri, resmî yazıların üslup incelemesi | Konuyla ilgili kaynaklar okunmalı. |
| 15 | Akademik kaynak oluşturma süreci: Yazma sürecinde plan oluşturma, konu seçimi, ön hazırlık, konunun sınırlandırılması, amacın belirlenmesi, içerik oluşturma ve içerik düzeni, gözden geçirme ve düzenleme, genel anlatım bozuklukları ve düzeltme çalışmaları, akademik yazılarda dikkat edilmesi gereken hususlar: alıntı yapma, dipnot ve kaynak gösterme | Çalışmak istenen alanla ilgili derste öğrenilen yöntem ve teknikler göz önüne alınarak özgün bir makale yazılıp derse getirilmesi. |
| 16 | Yazım kuralları ve noktalama işaretleri uygulamaları | Yazılan makaleler üstünden anlatım bozukluğu, yazım ve noktalama işaretleri uygulamaları çalışmaları, Hatalı bir metnin düzeltilmesi çalışması. |