Lisansüstü Eğitim Enstitüsü · Temel İslam Bilimleri · Doktora
Dersin Amacı
Bu ders; İslâmî ilimlerle Arap dili ve edebiyatının tarih, metot, düşün, telif ve muhteva bakımından ilmi çalışmalarda bir bütün şeklinde ele alınmasını irdelemeyi amaçlamaktadır.
Ders İçeriği
Arap Dilinde geliştirilmiş literatürün temel kaynaklarına, bunların İslâm ilim geleneğinde durduğu konuma ve bir bilimsel araştırmada kendilerinden istifade yöntemlerine dair doktora düzeyinde temel bilgileri inceleyerek bilgi üretiminde Arap Dili ve İslâmî ilimlerin bütünselliğini sorgular. Bu ders Temel İslam Bilimleri altında açıldığından dolayı genel bir perspektif kazandırma çabasını ortaya koyar. Derse katılan bireyin başta tezi olmak üzere ilmî çalışmalarında Arap Dili ve Edebiyatı bağlamındaki temel eserleri ve dil ile İslamî ilimler arasındaki ilişkiyi kurabilme melekesini kazandırma gayretini taşır. Bu nedenle dersin işlenişinde derin ve uzun kaynaklardansa mefhumu ulaştıran kısa ve Türkçe eserlere yer verilmiştir. Bu eserlerin okunması zorunlu değildir. Aynı muhtevaya sahip farklı eserlerden yararlanılabilir. Önemli olan ders içindeki tartışmaya katkı sağlayabilecek ön okumalarla gelinebilmesidir. Bununla birlikte dersin tartışma ve işlenişinde kaynakça çeşitlendirilmek zorundadır. Ayrıca çalışmasını bu alanda yapmak isteyenlere özel okumalar verilebilir. Son olarak bu tablodan sonra konumuzla ilgili genel okuma listesinin bulunduğu belirtilmelidir. Dersin işlenişi her hafta belirli konuların belirli sorular çerçevesinde ele alınmasına göre dizayn edilmiştir. Bu nedenle kaynaklar okunurken ve meseleler ele alınırken, ilgili konuların verilen sorular etrafında hazırlık yapılması beklenmektedir. Dersin haftalara dağılımı “Nazariyye”, “Tatbîq” ile “Ta‘lîq ve İstidlâl” şeklinde üç aşamada planlanmıştır. Nazariyyede altyapı ve zihni arka plan için okumalar yapılacaktır. Tatbîqte doğrudan literatür ele alınacaktır. Son aşamada ise diğer ilimlerle Arap dili ve çalışmaları hakkında yorumlamalara yer verilecektir.
Genel okuma listesi:
Muhammed Âbid el-Câbirî, Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı, Kitabevi.
Muhammed Âbid el-Câbirî, Arap-İslâm Aklının Oluşumu, Kitabevi.
Burhanettin Tatar, İslam Düşüncesine Giriş, Dem Yayınları.
Turan Koç, Din Dili, İZ Yayıncılık.
Hüsamettin Arslan, İnsan Bilimlerinde Retoriğe Dönüş, Paradigma.
Zorunlu Kaynaklar
Her haftanın kaynakçası haftalık programda verilmiştir.
Genel Okuma:
Muhammed Âbid el-Câbirî, Arap-İslâm Kültürünün Akıl Yapısı, Kitabevi.
Muhammed Âbid el-Câbirî, Arap-İslâm Aklının Oluşumu, Kitabevi.
Burhanettin Tatar, İslam Düşüncesine Giriş, Dem Yayınları.
Turan Koç, Din Dili, İZ Yayıncılık.
Hüsamettin Arslan, İnsan Bilimlerinde Retoriğe Dönüş, Paradigma.
Önerilen Kaynaklar
Her haftanın kaynakçası haftalık programda verilmiştir.
Dersin Öğrenme Çıktıları
- Bilimsel tefsirin imkanı hakkında bilgi edinir
- Modern tefsir yaklaşımları hakkında bilgi edinir
- Öğrenci Kur'an'ı anlama ve yorumlama noktasında tarihsel süreçte oluşan müktesebatı öğrenir.
- Tefsir tarihinde ortaya çıkan farklı tefsir ekolleri hakkında bilgi edinilir
Temel Alan Dağılımı
Öğretim Yöntem ve Teknikleri
Ölçme ve Değerlendirme
AKTS / İş Yükü
| Etkinlik | Sayı | Süre (saat) | Toplam İş Yükü |
|---|---|---|---|
| Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil) | 16 | 3 | 48 |
| Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi | 13 | 7 | 91 |
| Ara Sınav | 0 | 0 | 0 |
| Kısa Sınav | 0 | 0 | 0 |
| Ödev | 1 | 43 | 43 |
| Uygulama | 0 | 0 | 0 |
| Final | 1 | 3 | 3 |
Ders Akışı
| Hafta | Konu | Ön Hazırlık |
|---|---|---|
| 1 | Tanışma, Arap Dili Bilimlerine Giriş ve kaynak problemi. Bilim olarak Arap Dili çalışmaları ne zaman, niçin ve nasıl başlamıştır? Yazı ve dilbilim ilişkisi nasıl yorumlanabilir? Bilimöncesi dönem nasıl ele alınabilir? Kaynak neye denir ve çeşitleri nelerdir? Arap Dili çalışmalarının kaynakları nelerdir? | Süyûtî, Sebebü vad‘i’l-‘Arabiyye. Ziya Şen, Kur’an’ın Metinleşme Süreci, Ensar Yayınları. DİA maddeleri: Arap, Nahiv, Sarf, Beleğat (İlk derste maddelerin teorik düzey giriş bilgileri gereklidir. İkinci dersten itibaren kalan kısımları.), Vaz‘, Şiir (Giriş ve Arap Şiiri bölümü.). |
| 2 | İlk literatürleşme ve coğrafya ilişkisi nedir? İlk literatürler nelerdir? Re’y ve hadîs ekolü nedir; literatüre ne gibi katkıları olmuştur? Kur’ân-ı Kerîm ve ilimleri hakkındaki ilk çalışmalar ve dil ilişkisi nedir? Dil ilimleri hakkındaki verilerin derlenmesi ne zaman ve nasıl olmuştur? İslâmî ilimlerle dil ilimlerinin tedvîn çalışmaları arasındaki zaman farklılıkları nedir ve nasıl anlaşılabilir? | İbn Haldun, Muqaddime, V. bölüm 33. Fasıl, VI. Bölüm, 1, 2, 3, 43, 44. Fasıllar. Ali Hakan Çavuşoğlu, Irak Mâlikî Ekolü (doktora tezi, 2004), MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü (Giriş ve ilk nazariyyeler.). Eyüp Sait Kaya, Mezheblerin teşekkülünden sonra fıkhi istidlal, MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü (Giriş ve ilk nazariyyeler.). DİA maddeleri: Ehl-i rey; ehl-i hadîs, Basra, Kûfe, Garîbü’l-Kur’ân, Garîbü’l-Hadîs, Hadîs (tedvin bölümü), Kur’ân, Tefsîr. |
| 3 | AArap Dili ilimlerinde yazınsal literatür: Tarihi, gelişimi ve çeşitleri. Mevsû‘a tarzı tedvînler, risâleler, kitap çeşitleri nelerdir? İhtisâr, şerh, hâşiye, ta‘lîq, muhtasar-metin, hilâf, ihtilâf, reddiye nedir? Bu türlerden nasıl istifade edilir? Bu türlerin yazım şekilleri ilmî açıdan nasıl ele alınabilir? | Şerh-hâşiye meselesine giriş için bkz. İsmail Kara, İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz – Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not, İstanbul, 2011. Murteza Bedir, Şarkiyatçı Bakış Açısının Din Araştırmalarına Etkisi. http://www.haznevi.net/islam/sarkiyatci-bakis-acisinin-din-arastirmalarina-etkisi-murteza-bedir.html İlgili literatür isimlerine ait DİA maddeler. |
| 4 | Literatürleşmede coğrafi ve ırksal farklılıklar. İlmî altyapı bir yana acaba farklı coğrafya, kültür ve ırklardan gelmenin literatürleşmede etkisi var mıdır? | İbn Haldun, Muqaddime, V. bölüm 33. fasıl, VI. Bölüm, 1, 2, 3, 43, 44, 51, 52 ve 60. fasıllar. |
| 5 | Asvât, Sarf ve Nahiv hakkında temel literatür. Başlıkta belirtilen ilimler hakkındaki temel literatür nelerdir? İlk dört haftada edinilen bilgilerden yola çıkarak bu literatür nasıl değerlendirilebilir? Belâğat hakkında temel literatür.. Belâğat hakkındaki temel literatür nedir? İlk dört haftada edinilen bilgilerden yola çıkarak bu literatür nasıl değerlendirilebilir? | Sarf, nahiv and belağat, meani, beyan, bedî'. DİA Maddeleri: Literatür |
| 6 | Arap Edebiyatına ait temel literatür nedir? Bu türlerden nasıl istifade edilir? | Ahmet Subhi Furat, Arap Edebiyatı Tarihi I ve II. İstanbul Edebiyat Fakültesi Yayınları. |
| 7 | Sözlük hakkında temel literatür. Sözlük çeşitleri nelerdir? Bunlardan nasıl istifade edilir? | Cüneyt Eren, Arapça Sözlükler ve Kullanım Kılavuzu, Cantaş Yayınları. İsmail Güler (Ed.), İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri –Tarih ve Problemler-, İsam Yayınları. DİA Sözlük Maddesi. |
| 8 | Ara Sınav | - |
| 9 | Arap Dili çalışmalarının fıkıh ve usûlü ile ilişkisi. Fıkıh ve usûlü ile dil bilimleri arasında telifsel, metodik, kavramsal ve kuramsal ilişki var mıdır? Tanımlama ve kullanımlar ile istidlâl anlayışları ne yönde etkileşim içindedir? Bu minvaldeki bilgi ve bulgulardan bilimsel araştırmalarda nasıl yararlanılabilir? | A. Cüneyd Köksal, Fıkıh Usûlünün Mahiyet ve Gayesi, İsam Yayınları. (ss: 200-206.) Ğazzali, Mustasfâ. Osman Güman, Nahiv-Fıkıh Usûlü İlişkisi elİsnevî Örneği, MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. DİA Usûl-i fıkıh, Fıkıh, Mecâz, Mutlak, Âm, Hâs, Kinaye… |
| 10 | Arap Dili çalışmalarının kelam ile ilişkisi. Kelam ile dil bilimleri arasında telifsel, metodik, kavramsal ve kuramsal ilişki var mıdır? Düşüncenin izharı, ele alınışı, istidlâl ve tartışılması açısından kelâm ve Arap Dili çalışmalarının mukayesesi mümkün mü? Bu minvaldeki bilgi ve bulgulardan bilimsel araştırmalarda nasıl yararlanılabilir? | Salih Zafer Kızıklı, Kur’ân’ın İ‘câzı Bağlamında Dil inanç İlişkisi, Ekev Akademi Dergisi, Yıl: 18, Sayı 58, ss. 265-280. Kamil Güneş, İslâmî Düşüncenin Şekillenmesinde Akıl ve Nass, İnsan Yayınları. (ss. 127 vd.) Mehmet Bulut, Kelâm Târihi ve İ‘tikâdî Mezhepler, Anadolu Dağıtım, İzmir, (ss. 147 vd. –Mezheplerin delilleri kısmı-) |
| 11 | Arap Dili çalışmalarının hadîs ve mustalahları ile ilişkisi. Hadîs ve mustalahları ile dil bilimleri arasında telifsel, metodik, kavramsal ve kuramsal ilişki var mıdır? Kavramsallaştırma, tespit ve nakil ile usûl bağlamında her iki ilim arasında nasıl bir ilişkiden bahsedilebilir? Bu minvaldeki bilgi ve bulgulardan bilimsel araştırmalarda nasıl yararlanılabilir? | Süyûtî, el-İqtirâh. (Mukaddime ve başlıklandırma önemli.) İbnü’s-Salâh, Mustalahu’l-hadîs. (Başlıklandırma önemli.) Ğarîbü’l-hadîs literatürü. Hadîs şerhleri. Örneğin: Süyûtî, Tenvîru’l-havâlik. |
| 12 | Arap Dili çalışmalarının tefsîr ve mustalahâtı ile ilişkisi. Tefsîr ve mustalahâtı ile dil bilimleri arasında telifsel, metodik, kavramsal ve kuramsal ilişki var mıdır? Anlamlandırma ve yorumlamada içerik analizinde karşılaştırmalı bir yöntem geliştirilebilir mi? Bu minvaldeki bilgi ve bulgulardan bilimsel araştırmalarda nasıl yararlanılabilir? | Sadık Kılıç, Kur’ân Dilindeki Sonsuz Mucize, Gelenek Yayınları. Süyûtî, el-İtqân. Muqâtil b. Süleyman, Kur’an Terimleri Sözlüğü, İşaret Yayınları. Ğarîbu’l-Kur’ân literatürü. Semîh Ebû Muğulî, Kur’an’ın Dilleri, İnsan Yayınları. Mustafa Karagöz, Dilbilimsel Tefsir ve Kur’anı Anlamaya Katkısı, Anakara Okulu. Mustafa Öztürk’ün Kur’ân-ı Kerîm ile dili bir arada ele aldığı eserleri. Abdülmuttalip Arpa’nın makaleleri: Şiirle İstişhâd Yöntemi Açısından Kurtubî’nin el-Câmi‘ li-Ahkâmi’l-Kur’ân Tefsiri; Fahreddin er-Râzi’nin İ‘câzu’l-Kur’ân Anlayışı; Mıhellemi Lehçesinin Kur'ân'ı Anlama Yeterliliği… |
| 13 | Arap Dili çalışmalarının tasavvuf ile ilişkisi. Tasavvuf ile dil bilimleri arasında telifsel, metodik, kavramsal ve kuramsal ilişki var mıdır? Düşüncenin muhataba ulaştırılmasında ne tür ifade biçimleri geliştirilmiştir? Tasavvufî, anlamlandırma, yorum ve öğretilerde dilin kullanımı nasıldır? Bu minvaldeki bilgi ve bulgulardan bilimsel araştırmalarda nasıl yararlanılabilir? | Sadreddin Konevî, Tasavvuf Metafiziği, İZ Yayıncılık. İsmail Hakkı Bursevî, Kitâbü’l-envâr. (Meseleleri ele alış ve dili kullanımı bağlamında.) Sadık Kılıç, İslâm’da Sembolik Dil, İnsan Yayınları. |
| 14 | Arap Dili çalışmalarının tarih ve coğrafya ile ilişkisi. Tarih ve coğrafyanın Arap Dili çalışmalarıyla etkileşimi ne düzeydedir? Bu minvaldeki bilgi ve bulgulardan bilimsel araştırmalarda nasıl yararlanılabilir? | Daha önce okunan ve genel okuma listesindeki kaynaklardan hareketle hazırlanılacak. |
| 15 | Genel değerlendirme. | - |
| 16 | Final Sınavı | - |