SHZ 613 - İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet

Bu dersimizin amacı;

İnsan haklarının tarihsel, felsefi ve hukuksal temellerini sosyal hizmet perspektifiyle birleştirmek ve öğrencilerin hak temelli sosyal hizmet yaklaşımını kavrayarak uygulama becerilerini geliştirmelerini sağlamaktır. İnsan hakları; yalnızca hukuki normlar bütünü değil, insan onurunu koruyan, sosyal adaleti destekleyen ve birey–toplum ilişkisini düzenleyen evrensel değerler olarak ele alınacaktır.

Dersin özgün yönü, sosyal hizmet uygulamalarında “hak temellilik”, “lütuf temellilik” ve “vecibe (yükümlülük) temellilik” yaklaşımlarını tartışmaya açmasıdır. Öğrenciler, bu üç yaklaşım arasındaki farklılıkları kavrayarak, insan haklarının bireylere bahşedilen bir ayrıcalık ya da devletin lütfu değil, doğuştan sahip olunan ve korunması zorunlu haklar olduğu bilincini geliştireceklerdir. Bu çerçevede sosyal hizmetin hak temelli, etik ve eklektik yapısı vurgulanacaktır.

Ayrıca ders; sanayileşme, dijitalleşme ve küreselleşmenin insan yaşamı üzerindeki dönüştürücü etkilerini ele almakta; bireyin mikro (bireysel), mezzo (aile ve topluluk) ve makro (ulusal ve uluslararası) düzeylerde hak ihlallerine maruz kalış biçimlerini değerlendirmektedir.

Günümüzde giderek önem kazanan göç ve mülteci krizleri, iklim değişikliğinin doğurduğu adalet sorunları, pandemi sonrası eşitsizlikler, yaşlılık ve kırılgan grupların korunması, dijitalleşme ve yapay zekâ çağında mahremiyet, etik ve veri güvenliği konuları dersin güncel odak noktaları arasındadır. Böylece öğrenciler, insan haklarını hem teorik hem de pratik bağlamda ele alarak sosyal hizmet mesleğinde hak temelli bir yaklaşımı içselleştireceklerdir.

Bu dersin içeriği; insan haklarının insanlık tarihi boyunca geçirdiği gelişim süreçlerini ve bu süreçlerin sosyal hizmet mesleği ile olan bağını kapsamaktadır. İnsan hakları kavramı, Eko-Sistem yaklaşımı çerçevesinde ele alınacak; insanın mikro (birey), mezzo (aile ve topluluk) ve makro (ulusal ve uluslararası) düzeylerde haklarla ilişkisi tartışılacaktır.

Özellikle “hak temellilik”, “lütuf temellilik” ve “vecibe temellilik” yaklaşımları, sosyal hizmet uygulamalarında birey, aile ve toplum düzeyindeki farklı yansımalarıyla değerlendirilecektir. Bu bağlamda sosyal hizmet uzmanlarının insan merkezli, eklektik ve hak odaklı bir bakış açısı geliştirmesi amaçlanmaktadır.

Ders kapsamında; evrensel temel insan hakları belgeleri, anayasa ve yasalar, ulusal ve uluslararası sözleşmeler incelenecek; BM, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, UNHCR, UNICEF ve Avrupa Birliği gibi kurumların insan hakları bağlamındaki rolü tartışılacaktır.

Bunun yanı sıra, güncel küresel gelişmeler ışığında göç ve mülteci krizleri, iklim değişikliğinin yol açtığı adalet sorunları, pandemi sonrası eşitsizlikler, yaşlılık ve kırılgan grupların korunması, dijitalleşme ve yapay zekâ çağında mahremiyet, etik ve veri güvenliği gibi konular dersin önemli içerikleri arasında yer alacaktır. Böylece öğrenciler, insan haklarını yalnızca teorik bir normlar bütünü olarak değil; aynı zamanda sosyal hizmet uygulamalarında ekosistem yaklaşımıyla bütüncül bir çerçeve sunan dinamik bir alan olarak kavrayacaklardır.

·     Albayrak, H., Selçuk, O., Kelebek Küçükarslan, G., & Ceylan, G. (2026). “Access gaps as drivers of vulnerability”—Access to social services for refugees through the lens of vulnerability: An intersectional analysis in Türkiye. The British Journal of Social Work, bcag100. https://doi.org/10.1093/bjsw/bcag100

·     Canatan, K. (2014). İnsan fenomeni: İnsan doğası hakkında dinî ve felsefi soruşturmalar. Açılım Kitap.

·     Carvalho, M. I., & Albuquerque, C. (2025). Human rights-based social work perspective, ethics, and practice: An exploratory literature review. Journal of Human Rights and Social Work, 10, 647–661. https://doi.org/10.1007/s41134-025-00393-9

·     Çoban Kaynak, R. (2017). Sosyal adalet, eşitlik ve sosyal hizmet. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(4), 252–260.

·     Gedik, M. (2020). Sosyal hizmetlerde hak temelli yaklaşım. Çekmece İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 8(16), 28–57.

·     Gedik, M. (2021). AHSEN sosyal hizmet modeli: İslâmî sosyal hizmet yaklaşımı. Efe Akademi Yayınları.

·     Gómez-Ciriano, E. J., Martínez-Herrero, I., & Cummins, I. (Eds.). (2026). Human rights in social work: Key themes for an emerging paradigm in education, practice and research. Policy Press. https://doi.org/10.56687/9781447374145

·     Güngör, F. (2016). İnsan hakları ve sosyal hizmet. İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi.

·     Güngör, F. (2019). Hakkın elinden tutmak: İnsan haklarını yeniden düşünmek. Nobel Akademik Yayıncılık.

·     Ife, J. (2017). İnsan hakları ve sosyal hizmet: Hak temelli bir uygulamaya doğru. Nika Yayınevi.

·     Ife, J. (2021). Human rights and social work: Towards rights-based practice (4th ed.). Cambridge University Press.

·     Teater, B. (2015). Sosyal hizmet kuram ve yöntemleri: Uygulama için bir giriş. Nika Yayınevi.

·     Thompson, N. (2016). Kuram ve uygulamada sosyal hizmeti anlamak (3. bs.; B. Yıldırım, Çev.). Dipnot Yayınları.

·     United Nations. (1994). Human rights and social work: A manual for schools of social work and the social work profession. United Nations Centre for Human Rights.

Zengin, O., & Altındağ, Ö. (2016). Bir insan hakları mesleği olarak sosyal hizmet. Toplum ve Sosyal Hizmet, 27(1), 179–190.

·     Acar, H., Negiz, N., & Akman, E. (2013). Sosyal politika ve kamu yönetimi bileşenleriyle sosyal hizmet: Temelleri ve uygulama alanları. Maya Akademi.

·     Akkuş, P., & Başpınar Aktükün, Ö. (2014). Sosyal hizmet ve öteki: Disiplinlerarası bir yaklaşım. Bağlam Yayınları.

·     Armağan, S. (2015). İslâm hukukunda temel hak ve hürriyetler. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

·     Duran, R. (2026). Social workers’ concerns about artificial intelligence: The mediating role of ethics and innovation. Journal of Social Work. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/14680173261435140

·     Hammarberg, T. (2012). Avrupa’da insan hakları. İletişim Yayınları.

·     Kaffrell-Lindahl, A. (2025). Social work and climate change: The split between the personal and the professional. European Journal of Social Work, 32–44. https://doi.org/10.1080/2156857X.2025.2499603

·     Köse, S. (2018). İslam hukukunda hakkın kötüye kullanılması. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi Yayınları.

·     Muzaffar, C. (2004). İnsan hak(sızlık)ları: İnsan haklarını yeniden düşünmek. Pınar Yayınları.

·     Şahin Taşğın, N. (2017). Yoksulluk, insan hakları ve sosyal hizmetler. Nika Yayınevi.

·     Thornicroft, G. (2014). Toplumun reddettiği: Ruhsal hastalığı olan insanlara karşı ayrımcılık. Şizofreni Dernekleri Federasyonu

“SHZ 613 / İnsan Hakları ve Sosyal Hizmet” dersi, teorik anlatımların yanı sıra uygulamalı çalışmalar ve ödevler üzerinden yürütülecektir. 9.–14. haftalar arasında öğrenciler, ders kapsamında belirlenecek ödev başlıkları üzerinde bireysel ve/veya grup çalışmaları yapacak ve bu başlıklar çerçevesinde dersler işlenecektir. Ödev başlıkları, 1. hafta yapılacak ders oturumunda öğrencilerle paylaşılacak ve grup dağılımları bu süreçte belirlenecektir.

Her ders için belirtilen “Ön Hazırlık” başlıkları, öğrencilerin haftalık olarak literatür taraması yapmalarını, güncel insan hakları belgelerini (BM raporları, AİHM kararları, UNHCR ve UNICEF belgeleri, TBMM politika dokümanları vb.) incelemelerini gerektirmektedir. Öğrencilerin bu içerikleri dikkate alarak derse ön hazırlıklı gelmeleri beklenmektedir.

Derslerde kullanılan tüm materyaller, sunumlar ve ek kaynaklar Kampüs Bilgi Sistemi (KBS) üzerinden “Materyal” bölümünden öğrencilerin erişimine açılacaktır.

Derse %70 devam zorunluluğu bulunmaktadır. Katılım oranı başarı değerlendirmesinde dikkate alınacak; eksik katılım durumunda öğrencilerin ödevleri ve sınav notları geçersiz sayılabilecektir.

Derslere Katılıma İlişkin Hatırlatmalar:

• Bu derse %70 devam/katılım zorunluluğu vardır.

• Ara sınava kadar (8. hafta):

  • Katılım oranı %70’in altında olan öğrencilerin ders notundan %15 kesinti yapılacaktır.

  • Katılım oranı %50’nin altında olan öğrenciler yetersiz sayılacak ve geçerli bir dönem notu alamayacaktır.

• Final sınavına kadar (16. hafta):

  • Toplam katılım oranı %70’in altında olan öğrenciler sınava alınmaz, ödevleri geçersiz sayılır.

  • Grup ödevine katılmış olmak tek başına yeterli sayılmaz; her öğrenci bireysel devam oranına göre ayrıca değerlendirilecektir.

• Öğrenciler, her hafta için belirlenen “Ön Hazırlık” başlıklarını inceleyerek derse gelmeli; bu kapsamda literatür taraması ve güncel rapor incelemesi yapmalıdır.

Ödevlere İlişkin Hatırlatmalar:

• Ders kapsamında bireysel ve/veya grup ödevleri hazırlanacaktır. Grup ödevlerinde öğrencilerin katkı düzeyine göre farklı notlandırma yapılabilir.

• Vize (Ara Sınav) yerine: Bireysel veya grup ödevleri Word dosyası formatında dijital olarak teslim edilecektir.

• Final yerine: Hazırlanan ödevler PowerPoint sunumu şeklinde sınıfta sunulacaktır.

• Ödevler yalnızca dijital ortamda teslim alınacaktır. Basılı kopya gerekirse, bu durum ders sorumlusu tarafından ayrıca bildirilecektir.

• Ödevlerin hazırlanmasında İZÜ Tez Yazım Kılavuzu esas alınacaktır.

İntihal Kontrolü

• Teslim edilen tüm ödevler TURNİTİN İntihal Programı üzerinden kontrol edilecektir.

• %20’nin altında intihal oranına sahip ödevler değerlendirmeye alınır.

• %20’nin üzerinde intihal oranına sahip ödevlerde orana göre not kesintisi yapılır.

• İntihal konusunda bilgilendirme için şu kaynak incelenebilir:

İntihal Değerlendirme Videosu