Ana içeriğe atla

TDE 113 - Türkiye Türkçesi Ses Bilgisi

İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi · Türk Dili ve Edebiyatı · Lisans

AKTS: 3 T+U+L: 2+0+0 Zorunlu
Koordinatör: Dr. Öğr. Üyesi Merve ERGÜT
Öğretim Üyeleri: Dr. Öğr. Üyesi Merve ERGÜT

Dersin Amacı

Dilin tanımı ve önemi, dil - kültür ilişkisi, dillerin doğuşu hakkında bilgi sahibi olmasını sağlamak; dil bilgisinin temel kavramlarını kavratmak; Türkiye Türkçesinin ses sistemini (ünlüler, ünsüzler ve ses uyumları) tanımlayıcı ve kuralcı bir yaklaşımla öğretmek ve Türkçedeki ses değişmeleri ile ses olaylarının nedenlerini ve işleyişini metin çözümleme uygulamaları üzerinden analiz edebilme becerisi kazandırmaktır.

 

 

Ders İçeriği

Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri; sesler (ünlü ve ünsüzler), ünlü ve ünsüzlerin özellikleri; ses uyumları (ünlü uyumu, ünsüz uyumu); ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri (darlaşma, yuvarlaklaşma, benzeşme, ayrışma, türeme, düşme, ötümlüleşme, ötümsüzleşme, kaynaşma, ünlü çatışması, ikizleşme), kaynaştırma ünsüzleri, bağlantı ünlüsü; metinler üzerinde ses olayları çözümleme çalışmaları.

Zorunlu Kaynaklar

Karaağaç, G. (2010). Türkçenin ses bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları. 

Boz, E. (2020). Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi. Ankara: Gazi Kitabevi. 

Önerilen Kaynaklar

Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayım.

Demir, N., & Yılmaz, E. (2011). Türkçe ses bilgisi. TC Anadolu Üniversitesi Yayını, (2362).

Açıklamalar

Dönem içinde önceden belirtilen tarihlerde kısa sınavlar yapılacaktır.

Kurallar

Konular bittikten sonra bir sonraki hafta, öğrenilen konuyla ilgili kısa sınav yapılacaktır. İşlenen konular tekrar edilmeli.

Dersin Öğrenme Çıktıları

  1. Metinler üzerinde ses bilgisi çözümlemeleri yapar.
  2. Türk dilinin ses özelliklerini ayırt eder.
  3. Dil bilgisinin alt dalları arasında ses bilgisinin yerini ve sınırlarını belirler.
  4. Türkiye Türkçesindeki ünlüleri ve ünsüzleri çıkış yerlerine, boğumlanma biçimlerine ve ses tellerinin durumuna göre sınıflandırır.
  5. Türkçenin temel ses kurallarından olan ünlü uyumu (kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık) ve ünsüz uyumu incelemelerini kelimeler üzerinde uygular.
  6. Metindeki kelimelerde gerçekleşen tüm ses olaylarını tespit ederek bilimsel terminolojiyle raporlar.
  7. Dilin tanımını, temel işlevlerini ve dillerin doğuşuna ilişkin kuramları açıklar.

Temel Alan Dağılımı

(22) Beşeri Bilimler%100

Öğretim Yöntem ve Teknikleri

AnlatımSoru-CevapTartışmaAlıştırma ve UygulamaGösterimGösterip YaptırmaRol OynamaGrup ÇalışmasıBenzetimBireysel Çalışma

Ölçme ve Değerlendirme

Sınav (Yazılı Sınav / Test: Doğru-Yanlış Testi, Çoktan Seçmeli Testi, Kısa Cevaplı Test, Eşleştirmeli Test)Sözlü Sınav

AKTS / İş Yükü

EtkinlikSayıSüre (saat)Toplam İş Yükü
Ders Süresi (Sınav Haftası Dahil)15230
Sınıf Dışı Ders Çalışma Süresi15230
Ara Sınav111
Kısa Sınav15115
Ödev000
Uygulama000
Final111

Ders Akışı

HaftaKonuÖn Hazırlık
1Dilin tanımı ve işlevleri, dillerin doğuşu/kökeniTürk Dil Bilgisi (ss. 1-9) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 3-28)
2Dil bilgisi, dil bilgisinin alt bölümleri, ses bilimi, ses bilgisi, ses birim, sesTürk Dil Bilgisi (ss. 9-12) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 28-57) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 104-113)
3Sesler (ünlü ve ünsüzler), Türkçede ünlüler, ünlülerin özellikleri Ses Uyumları / Ünlü ünlü uyumu / kalınlık-incelik, düzlük- yuvarlaklık uyumuTürkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 63-70) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 41-48) Türkçe Ses ve Biçim Bilgisi (ss. 55-81) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 85-91) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 117-119)
4Türkçede ünsüzler, ünsüzlerin özellikleri Ses uyumları / ünsüz uyumu / tonlu-tonsuz uyumuTürkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 70-73) Türkçenin Ses Bilgisi (31-41) Türkçe Ses ve Biçimbilgisi (117-130) Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 91-94) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 119-121)
5Ünlü ve ünsüz uyumu uygulamalarıTürkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 85-91) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 117-119) Türkiye Türkçesi I Şekilbilgisi (ss. 91-94) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 119-121)
6Türkiye Türkçesinin ses bilgisi özellikleri ve uygulama çalışmalarıTürk Dil Bilgisi (ss. 55-78) Türkiye Türkçesi I Sesbilgisi (ss. 73-85) Türkçenin Ses Bilgisi (ss. 121-133)
7Resmî Tatil.
8Ara sınav.
9Ses (ünlü ve ünsüz) değişmeleri, Ses değişmeleri ve ses olaylarının nedenleriKaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık
10Ünlü türemesi, Ünlü düşmesi, Ünlü benzeşmesi (Dil benzeşmesi- dudak benzeşmesi)Kaynaklardan ilgili konuyla ilgili ön hazırlık
11Ön - art damaksıllaşma; ünlü yuvarlaklaşması, ünlü düzleşmesi, ünlü daralması, ünlü genişlemesi, ünlü kısalması, ünlü uzaması, bağlantı ünlüsüKaynaklardan kalınan yerden devam edilecek
12Ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması (ötümlüleşme-tonluluşma), ünsüz sertleşmesi (ötümsüzleşme - tonsuzlaşma), akıcılaşma, sızıcılaşma, patlayıcılaşma, ağızsıllaşma, dudaksıllaşmaKaynaklardan kalınan yerden devam edilecek
13Büzülme, göçüşme, bozma, bulaşma, kaynaşma, çekimlik değişme, eksiltme, ikizleşme, nöbetleşme, örnekseme, kakafoni, aykırılaşma, tekleşme, hece yutumuKaynaklardan kalınan yerden devam edilecek
14Ses olaylarıyla ilgili metin çözümlemeleriKaynaklardan kalınan yerden devam edilecek
15Final Sınavı.
16..